محمد رضا طباطبايى تبريزى
28
هداية الحجاج ( سفرنامه مكه ) ( فارسى )
بدترين راهها از نظر وى ، كه حق هم با اوست ، راه جبل است كه به نام راه سلطانى نيز شهرت دارد . اين راه كوتاه اما بسيار سخت ، كمآب ، پر از دزد و خطراتى بود كه از سوى اعراب بدوى تهديد مىشد . قطع نظر از اين زحمات راه سلطانى ، صدمات كثيره و عديده در راه جبل هست كه به سبب مجهولى ، همه ساله ، جمعى مردم ايران در راه بيت اللّه الحرام در چنگ اعراب اسير و حقيرند و در بيابانهاى كوير عربستان كه دادخواهى نيست هرچه مىتوانند مضايقه ندارند . حملهداران قسىّ القلب انواع اذيّت جانى و مالى مىنمايند . سفرنامهها پر از مطالب هولناك دربارهء راه جبل و خطراتى است كه در اين مسير وجود داشته است . نويسندهء ما دو بيت شعر هم ، كه آن زمان در مذمّت راه جبل بر سر زبانها بوده ، نقل كرده است : به دريا رفتن و مردن به از راه جبل باشد * كه در راه جبل حاجى حقير و مبتذل باشد يكى در چنگ جمّال و دگر عكّام بد اختر * سيم زان حمله دار دون كه سر تا پا حيل باشد با اين حال بايد توجه داشت كه نويسنده آگاه است كه راه مدينه تا مكه يا راه مدينه تا ينبع ، راهى است كه ناگزير بايد با شتر طى شود . وى در اينباره آگاهىهاى لازم را به دست داده و مسافر را از مشكلات و سختىهايى كه در اين مسيرها وجود دارد و البته او مىتواند با برنامهريزى قدرى از آنها بكاهد ، آگاه مىسازد . وى خود مسير مكه تا مدينه و از مدينه تا ينبع را طى كرده و تجربههاى جالبى را ، بهخصوص در برخورد با شتربان و عكام بيان مىكند . نبايد غفلت كرد كه راه دريا هم گاه بسيار هولناك بود و هر سال اخبار ناراحتكنندهاى از آن مىرسيد . آگاهى دربارهء تمدّن جديد نويسنده دو هدف را در اين سفرنامه دنبال كرده است : نخست همانكه گذشت ؛ يعنى ارائهء اطلاعات به مسافر و زائر بيت اللّه ، كه بداند از كدام مسير